I.
1. Berrentez a bep tra.
Ne vanke netra dezho ha mont a c'hallent da gozh hep aon rak an dienez. Disklêrian a reas ar mezeg e oa deuet ar marv diwar an dienez. N'eus nemet dienez e toull e zor.
[1878] Lakaet e vezent en ur prizon bennak, evel e Brest, e Rochefort, en enezenn Re, pe en ur prizon all bennak el lec’h ma varvent gant an dienez.
&
Trl.
Bezañ en dienez : bezañ en diouer a bep tra.
Bez' e oa en dienez vrasañ. Bezañ en dienez zo bevañ hep kaout netra.
&
Trl. skeud.
Kouezhañ an dienez war ub. : bezañ en dienez.
A-vec'h aet er-maez eus o bro e kouezhas an dienez warno.
[1878] Mes gwashoc’h en em gavas gantañ c’hoazh ur bloavezh bennak goude m’oa deuet ar peoc’h, rak kouezhañ a reas an dienez en e gêr.
DHS. ezhomm, paourentez.
2. Diouer.
Dont a reas dienez a voued e Breizh-Veur.
&
Trl.
Kaout dienez, a, da, en udb. : bezañ en diouer anezhañ.
O c'horf en doa dienez a bep tra. Reuzeudik e oa o stad rak dienez o doa da galz traoù. Dienez en doa en e varc'h.
&
Bezañ dienez udb., bezañ dienez a udb. : bezañ diouer anezhañ.
Ne voe ket dienez dienn hag amanenn en e di. Bez' e vo dienez a vara.
&
Bezañ lakaet dienez eus udb. : dont diouer anezhañ.
Eus a galz traoù ez eus lakaet dienez e-touez an dud.
&
Gouzout, kaout dienez d'ub., d'udb. : kaout keuz d'an den-se, d'an dra-se.
O gwazhigoù hor bro, na dienez a ouzomp deoc'h ! Dienez hor bo dezhañ.
&
Tr. ar.
DRE ZIENEZ : dre ziouer.
O vont da vervel edo an tan dre zienez koad.
II. B.
1. Paourentez.
An dud pizh a vo en un dienez ar vrasañ.
2. Diouer.
Dienez ebet n'eo ken kalet hag an hini da vezañ kollet ar re a garent kement.
« Kêr-Razh a voa kelc'het ; hep gwenneg na diner / Voa bet ret dezho mont, ker bras voa an dienez. »
» Ker-Raz a voa kelc'het ; hep gwennek na diner / » Voa bet red d'ezho mont, ker braz voa ann dienez.
1867
Daveenn :
MGK
p117
Gwechall e voa peorien, evel a zo bremañ, / Hag ivez kalonoù hag a garie rannañ / Kement tra o devoa, madoù ha karantez, / Gant o breudeur doaniet, peorien en dienez.
Gwechall e voa peorien, evel a zo brema, / Hag ive kalounou hag a garie ranna / Kement tra ho devoa, madou ha karantez, / Gant ho breudeur doaniet, peorien enn dienez.
1867
Daveenn :
MGK
p119
O-daou ez ejont kuit : hennezh ne voa desket, / Disprizet gant an holl, en dienez vrasañ, / Ne gavas e nep lec'h dor zigor, tamm bara.
Ho daou ez ejont kuit : hen-nez ne voa desket, / Disprizet gant ann holl, enn dienez vrasa, / Ne gavaz e nep leac'h dor zigor, tamm bara.
1867
Daveenn :
MGK
p124
Ne raio ket, va mab ; hennezh a zo un den eveldomp-ni ; an dienez hepken her laka da vezañ disheñvel dioc’h an dud all.
Ne raio ket, va mab ; hennez a zo eun den eveldomp-ni ; an dienez epken her laka da veza dishevel dioc’h an dud-all.
1877
Daveenn :
EKG.I.
p.149
Ha goude kement-all a ziskianterezh eus o ferzh, e vezint klevet o klemm, o kaout kasoni ouc’h ar re vat, abalamour ma ne roont ket a voued a-leizh-kof dezho, d’o zud ha d’o bugale, evel pa ne vent ket ar pennkaoz eus o dienez hag eus o foan !
Ha goude kement-all a ziskianterez euz ho ferz, e vezint klevet o klemm, o kaout kasoni ouc’h ar re vad, abalamour ma ne roont ket a voued a leiz-kof d’ezho, d’ho zud ha d’ho bugale, evel pa ne vent ket ar penn-kaoz euz ho dienez hag euz ho foan !
1877
Daveenn :
EKG.I.
p.66
Abalamour da se [e] oant deuet diouc’h ar mintin da reiñ skoazell d’ar venec’h paour o doa o sikouret ken alies a wech en o dienez.
Abalamour da ze oant deuet diouc’h ar mintin da rei skoazel d’ar venec’h paour o doa ho zikouret ken aliez a veach enn ho dienez.
1877
Daveenn :
EKG.I.
p.48
Lakaet e vezent en ur prizon bennak, evel e Brest, e Rochefort, en enezenn Re, pe en ur prizon all bennak el lec’h ma varvent gant an dienez.
Lakeat e vezent enn eur prizoun-bennag, evel e Brest, e Rochefort, enn enezen Re, pe enn eur prizoun-all-bennag el leac’h ma varvent gand an dienez.
1878
Daveenn :
EKG.II
p.289
Bremaik e ranne ho kalon, ha n'eo ket iskis, o soñjal e rankec’h o lezer war an douar, evel pemp minor paour, dilezet gant an holl, gant Doue zoken, marteze ; ha bremañ, a c’hellit chom ganto direbech ha dibec’h, ne fell ket deoc’h ? O ! soñjit peger bras dienez e ve ar c’holl ac’hanoc’h !
Bremaik e ranne ho kaloun, ha ne ket iskiz, o sonjal e rankac’h ho lezer var an douar, evel pemp minor paour, dilezet gand an oll, gand Doue zo-ken, marteze ; ha breman, a c’hellit chom gant-ho direbech ha dibec’h, ne fell ket d’eoc’h ? Oh ! sonjit peger braz dienez e ve ar c’holl ac’hanoc’h !
1878
Daveenn :
EKG.II
p.261
Mes gwashoc’h en em gavas gantañ c’hoazh ur bloavezh bennak goude m’oa deuet ar peoc’h, rak kouezhañ a reas an dienez en e gêr.
Mez goasoc’h en em gavaz gant-han c’hoaz eur bloavez-bennag goude m’oa deuet ar peoc’h, rak koueza a reaz an dienez enn he gear.
1878
Daveenn :
EKG.II
p.299
Ma ! eme Yann, un dra a zo, / A ra da'm skiant mont en-dro : / Ar memez Doue ‘n eus hon groet ; / gant ar memes pri omp meret. / Darn, koulskoude, ‘zo pinvik-mor, / Darn ‘met dienez toull o dor ; / Hemañ skedus e blanedenn, / Ha hennezh luiet e gudenn. /
Ma ! eme Iann, eun dra a zo, / A ra d’am skiant mont en dro : / Ar memez Doue ‘n euz hon groet ; / gand ar memez pri omp meret. / Darn, koulskoude, ‘zo pinvik-mor, / Darn ‘met dienez toull o dor ; / Heman skeduz e blanedenn, / Ha hennez luiet e guden. /
1898
Daveenn :
KZVR
Supplément à la Croix des Côtes-du-Nord du dimanche 23 janvier, p.2
Pa n’o doa ken a saout, bevañ diwar gig gouez, gwrizioù ha frouezh a rankjont ober, a-skign amañ hag ahont dre diegezhioù kevre ebet kenetrezo ; war zisleberiñ ez ejont gant an dienez, oc’h ankounac’haat tamm-ha-tamm kement o doa desket digant o zadoù, kement a oa bet kelennet dezho gant an doueed.
Pa n’o doa ken a zaout, beva diwar gig gouez, gwriziou ha frouez a rankjont ober, a-skign aman hag ahont dre diegeziou kevre ebet kenetrezo ; war zisleberi ez ejont gand an dienez, oc’h ankounac’haat tamm-ha-tamm kement o doa desket digand o zadou, kement a oa bet kelennet d’ezo gand an doueed.
1923
Daveenn :
SKET
p.86-87
Hogen, mar taolez da zaouarn war ar bugenoù-mañ e sell hepken d’o drastañ, na vezet dit a-berzh an doueed nemet anken, dinerzh, kleñved ha dienez !
Hogen, mar taolez da zaouarn war ar bugenou-man e sell hepken d’o drasta, na vezet d’it a-berz an doueed nemed anken, dinerz, klenved ha dienez !
1923
Daveenn :
SKET
p.84
Tennet e vez karantez an doueed dalc’hmat dre ur vuhez leun a c’hlanded, a eeunded, a gadarnded, hag an neb a vez karet gand an doueed, an neb a vez gwarezet ha skoazellet ganto, a betra en defe dienez ? N’eus dienez ebet evitañ, pa c’hoarvez dezhañ pep tra e kentel !
Tennet e vez karantez an doueed dalc’hmat dre eur vuhez leun a c’hlanded, a eeunded, a gadarnded, hag an neb a vez karet gand an doueed, an neb a vez gwarezet ha skoazellet ganto, a betra en defe dienez ? N’eus dienez ebet evitan, pa c’hoarvez d’ezan pep tra e kentel !
1923
Daveenn :
SKET
p.75
Deut an hañv, hag evit Izabel an amzer a zienez, e-pad an hañv ne vez gwerzhet na meskl na bigorned : netra da c’honit er vro a-raok an eost.
Deut an hanv, hag evit Izabel an amzer a zienez, e-pad an hanv ne ve gwerzet na meskl na bigorned : netra da c’honit er vro a-rôk an eost.
1924
Daveenn :
BILZ1
Niverenn 40, p.897 (Miz Ebrel 1924)
Pinvidik, o ! pinvidik, Izabel !… Pinvidigezh Izabel ?… Daou c’hir, yudal a reont an eil deus egile. Pinvidigezh ! gwevn-meurbet eo ar gir-se, en em astenn a ra adalek ar c’hastell beteg an ti-soul. Ha piv a nivero al leve a ra pinvidigezh un den glor[i]us ha piv an dienez a ra hini Izabel.
Pinvidik, oh ! pinvidik, Izabel !… Pinvidigez Izabel ?… Daou c’hir, yudal a reont an eil deus egile. Pinvidigez ! gwevn meurbet eo ar gir-ze, en em astenn a ra adalek ar c’hastell beteg an ti-soul. Ha piou a nivero al leve a ra pinvidigez eun den glorus [sic] ha piou an dienez a ra hini Izabel.
1924
Daveenn :
BILZ1
Niverenn 40, p.898 (Miz Ebrel 1924)
Hag ar mor, mor ar vuhez gant e wagennigoù a gelc’he, a c’holoe an devezhioù, ar mizioù en tiegezh Izabel : hini hag hini e kouezhent goustadik, goustadik en donder an dienez hag ar baourentez.
Hag ar mor, mor ar vuhe gant e wagennigou a gelc’he, a c’holoe an devejou, ar miziou en tiegez Izabel : hini hag hini e koueent goustadik, goustadik en dounder an dienez hag ar baourente.
1924
Daveenn :
BILZ1
Niv. 47, p.1120 (Miz Du 1924).
Tañvaet he devoa bet an dienez, hag he blaz a oa c’hoazh c’hwerv war he c’halon.
Tafeet he devoa bet an dienez, hag he blaz a oa c’hoaz c’houero war he c’halon.
1924
Daveenn :
BILZ1
Niverenn 37, p.810-811 (Miz Genver 1924)
Hag abaoe… abaoe… Displijadur, dienez, enkrez e-barzh an ti…
Hag abaoe… abaoe… Displijadur, dienez, enkrez e-barz an ti…
1924
Daveenn :
BILZ1
Niv. 37, p.812 (Genver 1924)
Ne falveze ket dezhi kennebeut bezañ heñvel eus homañ pe honnezh, gwragez yaouank c’hoazh, pere a wele flastret, goeñvet gant an dienez hag an displijadur.
Ne falvee ket d’ei kennebeut bea henvel eus homan pe honnez, gwrage yaouank c’hoaz, pere a wele flastret, goenvet gant an dienez hag an displijadur.
1925
Daveenn :
BILZ2
p.151
bezañ en dienez
beza en dienez
1931
Daveenn :
VALL
pg (être dans le) besoin
dienez
1931
Daveenn :
VALL
pg besoin (pauvreté)
Diskuliañ a ra segredoù e familh hag alies e laka e wreg hag e vugale en dienez vrasañ.
Diskulia a ra segredou e familh hag alies e laka e wreg hag e vugale en dienez vrasa.
1943
Daveenn :
TOAA
p2
Ger a zizesper, a c'hlac'har, / A zienez hag a spouron
Ger a zizesper, a c'hlac'har, / A zienez hag a spouron
1944
Daveenn :
EURW.1
p.88
Ma ! a-viskoazh e pegas an dienez ouzhin evel greun louzaouenn-an-tign ouzh gloan an deñved, met ha pa rankfemp bevañ diwar yod, avaloù-douar gant laezh-ribod, krampouezh ha bara sec’h, ne varvimp ket gant an naon.
Ma ! a-viskoazh e pegas an dienez ouzhin evel greun louzaouenn an tign ouzh gloan an deñved, met ha pa rankfemp bevañ diwar yod, avaloù-douar gant laezh ribot, krampouezh ha bara sec’h, ne varvimp ket gant an naon.
1954
Daveenn :
VAZA
p.74-75
Ar wech-mañ ’vat ne golljen nozelenn ebet ha den ne gavje tu da ginnig toupennoù ruz pe lietennoù da goantennoù kêr, rak re nebeut amzer ’oa tremenet abaoe lazhadeg miz Genver, an deiz ma reas an Duk-Meur Wladimir Wladimirovitch, eontr an Impalaer, tennañ war vicherourien Sankt-Peterburg a felle dezho klemm d’e niz ouzh o dienez hag ar stad truezus a-walc’h ma vevent enni.
Ar wech-mañ ’vat ne golljen nozelenn ebet ha den ne gavje tu da ginnig toupennoù ruz pe lietennoù da goantennoù kêr, rak re nebeut amzer ’oa tremenet abaoe lazhadeg miz genver, an deiz ma reas an Duk-Meur Wladimir Wladimirovitch, eontr an Impalaer, tennañ war vicherourien Sankt-Peterburg a felle dezho klemm d’e niz ouzh o dienez hag ar stad truezus a-walc’h ma vevent enni.
1954
Daveenn :
VAZA
p.157
Rak an dienez hoc'h eus aon, / Enkrezet, chalet da gaout naon, / Da gaout planedenn drist da ren / 'Raok bezañ boued d'an Ankoù yen ?
Rak an dienez hoc'h eus aon, / Enkrezet, chalet da gaout naon, / Da gaout planedenn drist da ren / 'Raok beza boued d'an Ankou yen ?
1960
Daveenn :
PETO
p19
Ar re 'ra droug, an dud a noaz / 'Gaser da get, hervez ar boaz. / Anzavit n’eo ket levenez / Bez' taolet en dienez.
Ar re ' ra droug, an dud a noaz / ' Gaser da get, hervez ar boaz. / Anzavit n'eo ket levenez / Bez taolet en dienez.
1960
Daveenn :
PETO
p31
Eñvor, mar plij, ho pet ouzhpenn / Eus tud ma zi e glac'har tenn, / Rak, en dienez bet' ar strad, / Hepdon reuzeudik 've o stad...
Eñvor, mar plij, ho pet ouspenn / Eus tud ma zi e glac'har tenn, / Rak, en dienez bet' ar strad, / Hepdon reuzeudik ' ve o stad...
1960
Daveenn :
PETO
p53
M'o gwerzhit mat [an arrebeuri], n'ho pe, me ' gred, / Dienez ken da gig nag ed.
M'o gwerzit mat, n'ho pe, me ' gred, / Dienez ken da gig nag ed.